Bade ile Pıtırtı: Statik Elektrik Nasıl Çeker?
Bade'nin sınıfında kâğıt parçalarıyla küçük bir hava durumu panosu hazırlanıyordu. İncecik bulut şekilleri masadan yere düşünce Bade mor bir balonu yün kumaşa sürttü; balonu yaklaştırdığı anda kâğıtlar havalanıp ona yapıştı. “Balon yapışkan değil, bunu nasıl yaptı?” diye şaşırdı. Balonun arkasından mor gözlüklü, açık mavi Pıtırtı çıktı. Oya Hanım masayı düzenleyip deneyin yalnız balon, yün kumaş ve hafif kâğıtlarla yapılacağını; prizlere, kablolara ve elektronik eşyalara yaklaşılmayacağını hatırlattı. Böylece güvenli keşif başladı.
Pıtırtı, her maddenin çok küçük parçacıklardan oluştuğunu anlattı. Bazı parçacıkların elektrik yükü taşıdığını, sürtünme sırasında elektron denen çok küçük yüklerin bir yüzeyden ötekine geçebildiğini söyledi. Bade balonu yüne aynı yönde birkaç kez sürttü. Pıtırtı, görünmez yükleri mavi ve sarı ışık noktalarıyla gösterir gibi iki antenini salladı. Balon artık yük bakımından dengeli değildi. Buna statik elektrik deniyordu; “statik” sözcüğü yüklerin bir süre aynı yerde birikmesini anlatıyordu. Bade, elektrik akımının dolaştığı prizlerle bunun aynı deney olmadığını öğrendi.
Bade önce balonu büyük karton parçalarına, sonra minik kâğıt pullarına yaklaştırdı. Ağır karton kıpırdamadı, hafif pullar ise zıplayıp balona kondu. Yüklü balon, yakındaki kâğıdın içindeki yüklerin biraz yer değiştirmesine neden olmuş; balona yakın tarafta çekim oluşmuştu. Bade balonu değdirmeden yavaşça gezdirince pullar onu takip etti. Sonuçları gözlem kâğıdına resimlerle kaydetti. Pıtırtı, bir deneyde yalnız bir şeyi değiştirmenin karşılaştırmayı kolaylaştırdığını söyledi; bu kez kâğıtların boyu değişmiş, balon ve sürtme süresi aynı kalmıştı.
Sonra Bade ince bir su akışını denemek istedi. Oya Hanım lavaboda musluğu çok az açtı ve balonu sudan uzakta, yalnız kendisi yaklaştırdı. İncecik su çizgisi yüklü balona doğru hafifçe eğildi. Su damlacıklarının içindeki yükler de balonun etkisiyle yönlenmişti. Bade balonu bir süre masada beklettiğinde çekim zayıfladı; havadaki nem ve dokunma, biriken yükün dağılmasına yardım ediyordu. Elleri ıslakken deneyi tekrarlamadı, balonu elektrikli araçlardan uzak tuttu ve gözlem ile güvenliğin bilimin ayrılmaz parçaları olduğunu gördü.
Dersin sonunda Bade iki balon hazırladı: biri yüne sürtülmüş, öteki sürtülmemişti. Aynı büyüklükte kâğıt pullarını eşit uzaklıktan yaklaştırınca yalnız yüklü balon onları belirgin biçimde çekti. Arkadaşları tahminlerini söyledi, Bade de yöntemi adım adım anlattı. Pıtırtı, görünmeyen bir etkinin ancak dikkatli karşılaştırmayla anlaşılabildiğini söyledi. Çocuklar kâğıtları geri dönüşüm kutusuna topladı, balonları güvenli yere kaldırdı. Bade o günden sonra saçının bazen kazağa yaklaşınca neden kıpırdadığını biliyor, merakını güvenli kurallar ve ölçülü gözlemlerle birleştiriyordu.