Efe ile Kızıl Yaprak: Sonbaharda Yapraklar Neden Renk Değiştirir?
Efe, öğrenme bahçesine girdiğinde akçaağacın bir dalında hem yeşil hem sarı hem de kırmızı yapraklar gördü. Kızıl adlı sincap, pas renkli kuyruğuyla dallar arasında sıçrarken bir yaprak Efe'nin hardal montuna kondu. Efe büyütecini çıkarıp şaşkınlıkla sordu: “Ağaç her yaprağı ayrı ayrı mı boyuyor?” Botanikçi Deniz, renklerin çoğunun yaprağın içinde zaten bulunduğunu söyledi. Bunu anlamak için aynı ağaçtan yere yeni düşmüş yeşil, sarı ve kırmızı yaprakları toplamayı önerdi; canlı dalları koparmadılar.
Açık hava masasındaki yaprakları beyaz kartların üzerine dizdiler. Deniz, ilkbahar ve yaz boyunca yapraklarda bol bulunan klorofil adlı yeşil maddenin güneş ışığını yakalamaya yardım ettiğini anlattı. Ağaç, ışığın enerjisini kullanarak su ve havadaki karbondioksitten besin üretirdi. Yeşil klorofil çok belirgin olduğu için sarı ve turuncu pigmentleri çoğu zaman görünmez kılardı. Efe kırmızı büyüteçle damarları izledi. Kızıl da yanlarına bir meşe palamudu bırakıp oturdu; sanki küçük laboratuvarın yardımcısı olmuştu.
Sonbaharda günler kısalıp hava serinleyince ağaç kışa hazırlanmaya başlardı. Yaprak sapıyla dal arasındaki geçiş yavaşça kapanır, yeni klorofil yapımı azalır ve eski klorofil parçalanırdı. Yeşil perde incelince karotenoid denilen sarı ve turuncu renkler görünür hâle gelirdi. Bazı ağaçlarda güneşli günler ile serin gecelerin etkisiyle şekerler yaprakta birikebilir, antosiyanin adlı kırmızı ve mor pigmentler oluşabilirdi. Efe, bütün ağaçların aynı renge dönmemesinin tür, hava ve ışıkla ilgili olduğunu anladı.
Deniz, gözlem yapmak için Efe'ye dört bölmeli bir çizim sayfası verdi. Efe aynı akçaağacı sabah, öğle, gölge ve güneşte inceledi; gördüğü renkleri boya lekeleriyle kaydetti. Çamın iğnelerinin ise hâlâ yeşil olduğunu fark etti. Deniz, herdem yeşil ağaçların yapraklarını bir anda değil, farklı zamanlarda yenilediğini; koruyucu iğne yapılarının soğukta su kaybını azaltmaya yardımcı olduğunu açıkladı. Kızıl kuru yaprakların altında palamut sakladı. Efe, düşen yaprakların da toprağı örtüp küçük canlılara barınak sağladığını gördü.
Bir hafta sonra Efe, preslediği üç yaprağı sınıfa götürdü. Arkadaşlarına “Ağaçlar boya kutusu kullanmıyor,” diyerek yeşil klorofil azalınca saklı sarı ve turuncuların göründüğünü, bazı yapraklarda kırmızı pigmentlerin sonradan oluştuğunu anlattı. Sonra bahçedeki yaprakları süpürüp tamamen atmak yerine, yürüyüş yolunu açık tutacak kadarını kompost köşesine taşıdılar ve bir bölümünü böcekler için bıraktılar. Efe, doğadaki değişimleri anlamanın acele bir tahminden değil, aynı şeyi günlerce dikkatle gözlemekten geçtiğini öğrendi. Merak, sabırla birleşince her yaprak küçük bir ders kitabına dönüşüyordu.
